Sınav kaygısında ailenin sessiz rolü

Bazen bir çocuk sınavdan önce bana şöyle söyler:

“Annem hiçbir şey demiyor ama onun da çok heyecanlı olduğunu biliyorum.”

Bu cümleyi önemsiyorum.

Çünkü çocuklar yalnızca onlara söylediklerimizi duymazlar.

Yüzümüze bakarlar. Sesimizin tonunu fark ederler. Evde sınav hakkında ne sıklıkta konuşulduğunu, deneme sonucu geldiğinde yüzümüzün nasıl değiştiğini, başka çocukların başarılarından nasıl söz ettiğimizi, hatta bazen söylememeye çalıştığımız şeyi bile hissederler.

Bu yüzden sınav kaygısını yalnızca çocuğun içinde yaşanan bireysel bir duygu olarak ele almak çoğu zaman eksik kalır.

Bazen kaygı, evin içinde sessizce dolaşır.

“Biz hiç baskı yapmıyoruz” gerçekten yeterli mi?

Sınav dönemindeki ailelerle çalışırken en sık duyduğum cümlelerden biri şudur:

“Biz ona hiç baskı yapmıyoruz.”

Çoğu ebeveyn bunu gerçekten samimiyetle söyler.

“Kaç aldın?” diye sürekli sormuyordur.

“Mutlaka şu okulu kazanmalısın.” demiyordur.

Çocuğunu masaya zorla oturtmuyordur.

Ama baskı her zaman cümlelerle kurulmaz.

Bazen bir deneme sonucu açıklandığında birkaç saniyelik sessizliktir.

Bazen “Ben sana güveniyorum.” dedikten hemen sonra gelen “Ama biraz daha çalışsan aslında çok daha iyisini yaparsın.” cümlesidir.

Bazen sürekli puan hesaplamaktır.

Bazen başka çocukların hangi okulu kazandığını konuşmaktır.

Bazen de çocuğun sınavıyla, çocuğun kendisinden daha fazla ilgilenmeye başlamaktır.

Çocuk bütün bunların içinden kendine bir anlam çıkarabilir:

“Bu sınav sandığımdan çok daha önemli olmalı.”

Çocuk yalnızca kendi kaygısını taşımıyor olabilir

Bir sınavın çocuk için önemli olması son derece doğal.

Bir hedefi vardır.

Emek vermiştir.

Başarılı olmak ister.

Dolayısıyla belirli ölçüde heyecan ve kaygı beklenebilir.

Ama bazen bunun üzerine bir yük daha eklenir:

Anne babasını hayal kırıklığına uğratma korkusu.

İşte burada sınav artık yalnızca çocuğun kendi hedefi olmaktan çıkabilir.

“Ya yapamazsam?” sorusunun yanına başka sorular gelir:

“Annem üzülür mü?”

“Babam hayal kırıklığına uğrar mı?”

“Bunca emek boşa mı gider?”

“Bana güvenenleri mahcup eder miyim?”

Çocuğun zihninde sınavın taşıdığı anlam büyüdükçe, birkaç saatlik bir değerlendirme adeta kendisi hakkında verilecek büyük bir karara dönüşebilir.

Oysa sınavın ölçtüğü şey ile çocuğun değeri aynı şey değildir.

Bunu bizim bilmemiz yetmez.

Çocuğun da bunu bizim davranışlarımızdan hissedebilmesi gerekir.

“Sana güveniyorum” bazen neden yetmez?

Ebeveyn olarak çocuğumuza güven verdiğimizi düşünürken çoğu zaman kelimelerimize bakıyoruz.

“Sana güveniyorum.”

“Elinden geleni yapman yeterli.”

“Sonuç önemli değil.”

Bunların hepsi destekleyici cümleler olabilir.

Ama çocuk, sözlerimiz ile davranışlarımız arasında bir uyumsuzluk gördüğünde genellikle davranışlarımızı daha inandırıcı bulur.

“Sonuç önemli değil.” deyip deneme sonuçlarını sürekli kontrol ediyorsak...

“Ben karışmıyorum.” deyip her gün kaç soru çözdüğünü soruyorsak...

“Senin için istiyorum.” deyip sınav hakkında ondan daha fazla araştırma yapıyorsak...

Verdiğimiz asıl mesaj söylediğimiz cümleden farklılaşabilir.

Çocukların ihtiyacı yalnızca güven veren sözler değildir.

Güven veren bir atmosferdir.

Kaygı bazen sevgiyi yanlış tercüme eder

Burada ebeveynlerin niyetini de görmek gerekiyor.

Çoğu zaman bütün bu davranışların arkasında kontrol etmek değil, korumak vardır.

Çocuğumuzun üzülmesini istemeyiz.

Fırsat kaçırmasını istemeyiz.

Sonradan “Keşke daha çok çalışsaydım.” demesinden korkarız.

Onun yapabileceğini bildiğimiz için potansiyelini kullanmasını isteriz.

Yani bazen kaygımızın kaynağı sevgidir.

Ama sevginin kaygıyla karıştığı yerde mesajın çocuğa nasıl ulaştığı değişebilir.

Ebeveynin zihnindeki:

“Senin için endişeleniyorum.”

çocuğun zihninde:

“Başarmam gerekiyor.”

şeklinde tercüme edilebilir.

Bu nedenle sınav döneminde kendimize sormamız gereken soru yalnızca “Çocuğuma ne söylüyorum?” değildir.

Bir soru daha vardır:

“Benim davranışlarım çocuğuma ne hissettiriyor?”

Çocuğun sınavını sahiplenmekle çocuğa eşlik etmek aynı şey değil

Bu ayrımı çok önemsiyorum.

Çocuğa eşlik etmek:

İhtiyacı olduğunda yanında olmaktır.

Planlama konusunda destek vermektir.

Kaynak sağlamaktır.

Dinlemektir.

Zorlandığında çözüm düşünmesine yardımcı olmaktır.

Ama sınavı sahiplenmeye başladığımızda sınırlar bulanıklaşabilir.

Kaç soru çözdüğünü biz takip ederiz.

Deneme sonuçlarını biz analiz ederiz.

Programını biz düzenleriz.

Eksiklerini biz tespit ederiz.

Hatırlatmaları biz yaparız.

Ve bir süre sonra çocuk kendi sürecinin yöneticisi olmaktan uzaklaşabilir.

Bu yalnızca çatışmayı artırmaz.

Çocuğun çok önemli bir gelişim fırsatını da elinden alabilir:

Kendi sorumluluğunu taşıyabildiğini deneyimleme fırsatını.

Çocuğun yükünü tamamen almak onu her zaman güçlendirmez.

Bazen yanında yürümek, onun yerine yürümemekten geçer.

Evde sınavdan başka bir hayat kalmalı

Sınava hazırlanan bir çocuğun hayatında sınav elbette önemli bir yer tutacaktır.

Ama evin tamamını kaplamamalıdır.

Her akşam konuşulan konu derslerse...

Her hafta sonu denemeye göre şekilleniyorsa...

Akrabalar çocuğu gördüğünde ilk olarak “Sınav nasıl gidiyor?” diye soruyorsa...

Çocuk bir süre sonra kendisinin de sınavdan ibaret olduğunu hissedebilir.

Oysa o hala arkadaşları olan, gülen, merak eden, bazen yorulan, bazen hiçbir şey yapmak istemeyen, müzik dinleyen, oyun oynayan, hayal kuran bir çocuk ya da ergendir.

Sınav yılı boyunca ona bunu hatırlatan alanlara ihtiyacı vardır.

Bazen birlikte yenilen bir yemek.

Bazen sınavın hiç konuşulmadığı bir yürüyüş.

Bazen sadece komik bir şey anlatmak.

Bazen de “Bugün dersler nasıl geçti?” yerine:

“Bugün sen nasılsın?”

diye sormak.

Aradaki fark küçücük görünür.

Ama çocuk açısından çok büyük olabilir.

Peki ebeveyn kendi kaygısıyla ne yapacak?

Belki de sınav döneminin en az konuşulan tarafı budur.

Çocuğumuz kaygılanabilir.

Ama biz de kaygılanabiliriz.

Bu bizi kötü bir ebeveyn yapmaz.

Önemli olan kaygının varlığı değil, onunla ne yaptığımızdır.

Kendimize şunları sorabiliriz:

“Çocuğumun sınavıyla ilgili en çok neden korkuyorum?”

“Bu korkunun ne kadarı ona, ne kadarı bana ait?”

“Onun geleceğiyle ilgili zihnimde felaket senaryoları mı kuruyorum?”

“Benim başarı anlayışım onun başarı anlayışıyla aynı mı?”

“Destek olmakla kontrol etmek arasındaki çizgiyi geçiyor olabilir miyim?”

Ve belki en önemlisi:

“Çocuğum benim yanımda başarısız olabilme hakkına sahip olduğunu hissediyor mu?”

Çünkü gerçek güven yalnızca “Başaracağına inanıyorum.” demek değildir.

Bazen çok daha güçlü bir mesajdır:

“İstediğin sonucu alamazsan da birlikte düşünürüz. Bu, senin değerinden hiçbir şey eksiltmez.”

Sınav günü yaklaşırken çocuğun en çok neye ihtiyacı var?

Son günlerde daha fazla bilgiye değil, çoğu zaman daha fazla dengeye.

Yeni çalışma yöntemlerine değil, bildiği düzenin korunmasına.

Sürekli motivasyon konuşmalarına değil, sakinliğe.

“Hazır mısın?” sorusunu tekrar tekrar duymaya değil, hazırlanmış olduğuna güvenildiğini hissetmeye.

Ve belki en önemlisi, sınav salonuna girerken sırtında yalnızca kendi kalemlerini ve kendi emeğini taşıyabilmeye.

Anne babasının korkularını değil.

Ailenin beklentilerini değil.

“Bunca emek verdik.” yükünü değil.

Sadece kendisini.

Çünkü çocuklarımızın yanında olmak, onların yolundaki bütün taşları kaldırmak değildir.

Bazen yapabileceğimiz en değerli şey, yolu onların yerine yürümeye çalışmadan hemen yakınlarında durabilmektir.

Sınav biter.

Sonuç açıklanır.

Bir okul olur ya da başka bir okul olur.

Yeni yollar açılır.

Ama çocuğun o dönemden yanında götürdüğü çok daha kalıcı bir şey vardır:

“Zorlandığımda ailem bana nasıl baktı?”

Belki sınav döneminde ebeveyn olarak bırakabileceğimiz en güçlü iz de tam olarak burada saklıdır.